Tại vùng cao Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng, nơi sinh sống lâu đời của đồng bào K’Ho và Raglai, giống lúa Mẹ từ bao đời nay được xem là “hạt ngọc” của núi rừng, gắn liền với đời sống văn hóa, tín ngưỡng và các lễ hội truyền thống của đồng bào. Trước nguy cơ giống lúa quý này dần bị mai một, việc thành lập Hợp tác xã (HTX) Lúa Mẹ Phan Lâm không chỉ mở ra hướng phát triển kinh tế cho người dân mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen quý và gìn giữ bản sắc văn hóa của địa phương.
HTX Lúa Mẹ Phan Lâm có trụ sở tại thôn Kai Ya – Ya Mâu, xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng và chính thức được công bố thành lập vào đầu năm 2026. Sự ra đời của HTX gắn liền với việc sản phẩm lúa Mẹ được trao Giấy chứng nhận hữu cơ, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong quá trình xây dựng chuỗi giá trị cho giống lúa đặc sản của địa phương.
HTX Lúa Mẹ Phan Lâm tại tại thôn Kai Ya – Ya Mâu, xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng
Giống lúa Mẹ là giống lúa truyền thống được đồng bào K’Ho và Raglai lưu giữ qua nhiều thế hệ. Trước đây, giống lúa này chủ yếu được canh tác để phục vụ nhu cầu sinh hoạt và các nghi lễ truyền thống nên diện tích gieo trồng không nhiều. Từ năm 2022, dưới sự hỗ trợ của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam, giống lúa Mẹ được phục tráng, hoàn thiện quy trình canh tác và phát triển theo hướng sản xuất hữu cơ. Nhờ áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, thời gian sinh trưởng của cây lúa được rút ngắn gần hai tháng so với trước đây, trong khi năng suất và chất lượng đều được cải thiện đáng kể.
Điểm đặc biệt làm nên giá trị của lúa Mẹ chính là chất lượng hạt gạo. Gạo có màu trắng sữa tự nhiên, hạt tròn, khi nấu cho cơm nở đều, mềm xốp, vị ngọt thanh và hương thơm đặc trưng của vùng núi cao. Đây là sản phẩm mang đậm dấu ấn bản địa, được người tiêu dùng đánh giá cao nhờ giữ được hương vị nguyên bản và được sản xuất theo quy trình hữu cơ, hạn chế tối đa việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học.
Sản phẩm gạo từ giống lúa Mẹ
Hiện nay, HTX tập trung phát triển các sản phẩm chủ lực gồm gạo lúa Mẹ hữu cơ đóng gói phục vụ thị trường bán lẻ, gạo nguyên hạt cao cấp và gạo phục vụ các hoạt động quảng bá văn hóa, du lịch cộng đồng. Bên cạnh việc cung cấp gạo thương phẩm, HTX còn hướng tới bảo tồn nguồn giống lúa Mẹ để phục vụ nhân giống, mở rộng diện tích sản xuất và phát triển các sản phẩm đặc trưng của vùng cao Phan Sơn trong tương lai.
Từ mô hình sản xuất ban đầu với diện tích khoảng 2 ha vào năm 2024, đến năm 2025 diện tích canh tác đã được mở rộng lên gần 5 ha. Sau khi thành lập HTX, nhiều hộ dân đã tham gia liên kết sản xuất, đưa tổng diện tích trồng lúa Mẹ lên gần 10 ha. Toàn bộ sản phẩm được HTX phối hợp với doanh nghiệp thực hiện bao tiêu, góp phần giúp người dân yên tâm đầu tư sản xuất và từng bước nâng cao thu nhập.
Không chỉ chú trọng phát triển kinh tế, HTX Lúa Mẹ Phan Lâm còn hướng tới xây dựng thương hiệu gắn với câu chuyện văn hóa của đồng bào K’Ho và Raglai. Mỗi hạt gạo không chỉ mang giá trị dinh dưỡng mà còn chứa đựng những nét văn hóa truyền thống, phản ánh tập quán canh tác lâu đời của cư dân vùng cao. Đây là lợi thế để HTX phát triển sản phẩm theo hướng đặc sản vùng miền, kết hợp với du lịch trải nghiệm, quảng bá văn hóa bản địa và nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.
Sản Phẩm gạo thuần tự nhiên
Trong thời gian tới, HTX sẽ tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu hữu cơ, tăng cường liên kết với các hộ nông dân, doanh nghiệp và các đơn vị phân phối nhằm xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ. Đồng thời, HTX sẽ đầu tư hoàn thiện khu trưng bày, giới thiệu sản phẩm, nâng cao chất lượng bao bì, nhãn mác và hệ thống truy xuất nguồn gốc, tạo điều kiện để sản phẩm gạo lúa Mẹ từng bước tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao.
Sự ra đời và phát triển của Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm là minh chứng cho hiệu quả của mô hình kinh tế tập thể trong việc khai thác lợi thế nông nghiệp bản địa, bảo tồn nguồn gen quý, nâng cao thu nhập cho người dân và gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số. Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ và xây dựng thương hiệu nông sản đặc trưng của tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn mới.
Tin, bài: Quang Dũng – Phòng CMNV